RF và anti-CCP là hai xét nghiệm hay được chỉ định cùng nhau khi nghi ngờ viêm khớp dạng thấp, và cũng là hai kết quả dễ bị đọc quá mức. Bài viết này giải thích mỗi xét nghiệm đo gì, độ nhạy và độ đặc hiệu tới đâu, và vì sao một kết quả dương tính đơn thuần không phải là chẩn đoán. Đây là hướng dẫn nhận biết và diễn giải, không phải chẩn đoán.
Bài viết mang tính giáo dục, không thay thế đào tạo lâm sàng hay tư vấn cho một ca bệnh cụ thể. Mọi quyết định lâm sàng thuộc về bác sĩ điều trị.
RF và anti-CCP là gì?
RF (rheumatoid factor, yếu tố dạng thấp) là tự kháng thể gặp trong viêm khớp dạng thấp, nhưng không chỉ ở đó. Yếu tố dạng thấp còn xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác, bao gồm cả bệnh tự miễn lẫn bệnh không tự miễn (StatPearls). Trên thực tế, RF được tìm thấy ở tới 4% người trẻ khỏe mạnh và cả ở người lớn tuổi (StatPearls), nên riêng chữ “dương tính” không nói lên nhiều.
Anti-CCP (kháng thể kháng peptide citrulline vòng, còn gọi là ACPA) là tự kháng thể có độ nhạy tương tự RF nhưng độ đặc hiệu cao hơn cho viêm khớp dạng thấp giai đoạn sớm (StatPearls). Đây là lý do hai xét nghiệm thường đi cùng nhau: RF bắt được nhiều trường hợp hơn, anti-CCP giúp loại bớt nhiễu.
Cần nhắc trước một điều: cả hai bài tổng quan StatPearls dùng trong bài này đều không nêu một ngưỡng cắt cố định theo đơn vị IU/mL cho RF (StatPearls). Vì vậy hãy đọc giá trị của bạn theo khoảng tham chiếu in trên phiếu, thay vì theo một con số nhớ được ở đâu đó.
Cách đọc kết quả theo từng bước
Đọc kết quả RF và anti-CCP là công việc nhận biết và diễn giải. Các bước dưới đây giúp bạn hiểu con số, còn kết luận sau cùng thuộc về bác sĩ điều trị.
Bước 1: Xác định phiếu có những xét nghiệm nào
Kiểm tra phiếu đang báo cáo RF, anti-CCP, hay cả hai. Hai xét nghiệm có ý nghĩa khác nhau, và khi cả hai cùng dương tính thì độ nhạy lẫn độ đặc hiệu của chẩn đoán tăng lên đáng kể (StatPearls).
Bước 2: Đối chiếu với khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm
So sánh giá trị với khoảng tham chiếu in ngay trên phiếu. Các nguồn dùng trong bài không nêu một ngưỡng cắt phổ quát cho RF, nên khoảng tham chiếu của chính phòng xét nghiệm là mốc đáng tin nhất mà bạn có.
Bước 3: Đọc dương tính theo mức độ, không chỉ có hay không
Trong tiêu chuẩn phân loại của ACR/EULAR 2010, huyết thanh học được tính điểm theo mức: dương tính thấp được 2 điểm, dương tính cao được 3 điểm (StatPearls). Nghĩa là mức độ dương tính có ý nghĩa, không chỉ riêng việc vượt ngưỡng.
Bước 4: Nhớ rằng dương tính không đặc hiệu cho một bệnh
RF tăng trong hội chứng Sjögren, bệnh mô liên kết hỗn hợp, cryoglobulin máu hỗn hợp, lupus ban đỏ hệ thống, viêm gan C, lao, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn bán cấp, sarcoidosis và viêm đường mật xơ hóa nguyên phát (StatPearls). Riêng viêm gan C có thể có nồng độ RF rất cao, tỷ lệ tới 76% (StatPearls).
Bước 5: Nhớ rằng âm tính không loại trừ bệnh
Khoảng 10% người bệnh viêm khớp dạng thấp là huyết thanh âm tính, tức không có cả RF lẫn anti-CCP (StatPearls). Một kết quả âm tính vì thế không đóng lại câu hỏi lâm sàng.
Bước 6: Đặt kết quả vào bối cảnh lâm sàng
Xét nghiệm huyết thanh chỉ là một phần của bức tranh. Tiêu chuẩn phân loại ACR/EULAR 2010 cần tổng điểm từ 6 trở lên để phân loại một người bệnh là viêm khớp dạng thấp, và huyết thanh học chỉ đóng góp một phần số điểm đó (StatPearls). Phần còn lại đến từ thăm khám khớp, thời gian triệu chứng và các dấu ấn viêm, tức là việc của bác sĩ.
Bảng tham khảo
Hiệu năng chẩn đoán của hai xét nghiệm trong viêm khớp dạng thấp:
| Xét nghiệm | Tỷ lệ hiện diện ở người bệnh | Độ nhạy | Độ đặc hiệu |
|---|---|---|---|
| RF | 80% đến 90% | 69% | 85% |
| Anti-CCP (ACPA) | 70% đến 80% | 67% | 95% |
Nguồn cho bảng trên: (StatPearls).
Một lưu ý về sự khác biệt giữa các nguồn: bài tổng quan StatPearls riêng về yếu tố dạng thấp báo cáo độ nhạy của RF là 60% đến 90% với độ đặc hiệu 85%, và ghi rõ rằng tùy quần thể người bệnh và nhóm chứng được chọn, độ nhạy có thể dao động từ 26% đến 90% (StatPearls). Chúng tôi giữ nguyên cả hai con số theo đúng nguồn thay vì gộp lại thành một, vì khoảng dao động này chính là điều cần biết khi đọc kết quả.
Các mốc khác:
| Nội dung | Giá trị | Nguồn |
|---|---|---|
| RF ở người trẻ khỏe mạnh và người lớn tuổi | Tới 4% | StatPearls |
| RF dương tính trong viêm gan C | Tới 76% | StatPearls |
| Viêm khớp dạng thấp huyết thanh âm tính | Khoảng 10% | StatPearls |
| Điểm huyết thanh học ACR/EULAR 2010, dương tính thấp | 2 điểm | StatPearls |
| Điểm huyết thanh học ACR/EULAR 2010, dương tính cao | 3 điểm | StatPearls |
| Tổng điểm để phân loại viêm khớp dạng thấp | Từ 6 trở lên | StatPearls |
Tiêu chuẩn ACR/EULAR 2010 là tiêu chuẩn phân loại dùng trong nghiên cứu và thực hành chuyên khoa, không phải công cụ để tự chấm điểm và tự chẩn đoán. Khoảng tham chiếu của RF và anti-CCP thay đổi theo từng phòng xét nghiệm, nên hãy đọc theo khoảng in trên phiếu của bạn.
Những sai lầm thường gặp
- Hiểu “RF dương tính” là đã mắc viêm khớp dạng thấp, trong khi RF gặp ở tới 4% người trẻ khỏe mạnh và người lớn tuổi (StatPearls).
- Quên các nguyên nhân khác gây RF dương tính như hội chứng Sjögren, lupus, viêm gan C, lao hay sarcoidosis (StatPearls).
- Coi kết quả âm tính là đã loại trừ bệnh, trong khi khoảng 10% người bệnh viêm khớp dạng thấp là huyết thanh âm tính (StatPearls).
- Coi RF và anti-CCP là hai xét nghiệm thay thế nhau. Anti-CCP có độ đặc hiệu cao hơn (95% so với 85%), và khi cả hai cùng dương tính thì giá trị chẩn đoán tăng đáng kể (StatPearls).
- Chỉ đọc dương tính hay âm tính mà bỏ qua mức độ, trong khi tiêu chuẩn phân loại tính điểm khác nhau cho dương tính thấp và dương tính cao (StatPearls).
- Áp một ngưỡng cắt cố định cho mọi phòng xét nghiệm, trong khi các nguồn dùng trong bài không nêu ngưỡng phổ quát cho RF.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Một kết quả RF hoặc anti-CCP bất thường hoặc chưa rõ ý nghĩa nên được bác sĩ diễn giải trong bối cảnh cụ thể của bạn. Nếu bạn có đau khớp, cứng khớp buổi sáng hoặc sưng khớp kéo dài, hãy đi khám dù xét nghiệm âm tính, vì một phần người bệnh viêm khớp dạng thấp không có kháng thể nào dương tính. Hãy mang phiếu xét nghiệm tới bác sĩ để được giải thích cùng với triệu chứng, thăm khám và các xét nghiệm khác.
Phở Labs đọc số liệu như thế nào
Ở Phở Labs, mỗi con số trong bài đều được gắn với một nguồn có thể tra cứu, và khi hai nguồn nói khác nhau, chúng tôi giữ nguyên cả hai kèm nguồn thay vì chọn con số dễ nghe hơn. Trong bài này, độ nhạy của RF được báo cáo khác nhau giữa hai bài tổng quan, và chính khoảng dao động đó là thông tin cần biết. Bài viết giúp bạn nhận biết và diễn giải kết quả RF và anti-CCP, còn chẩn đoán vẫn thuộc về bác sĩ điều trị. Chúng tôi không đưa ra lời khuyên điều trị hay liều dùng.
Tài liệu tham khảo
- Rheumatoid Factor, StatPearls: (StatPearls)
- Rheumatoid Arthritis, StatPearls: (StatPearls)